Bạn đọc thường đọc nghe nói về các khái niệm kinh tế như sự ổn định, các loại bẫy, từ bẫy đói nghèo, bẫy thu nhập trung bình đến bẫy chính quyền. Bài viết này giúp hiểu rõ hơn về các khái niệm đó và mối quan hệ của chúng.
Đối với các hệ thống kỹ thuật, như hệ thống điện chẳng hạn, khi nói về tính ổn định của hệ thống người ta thường hiểu rằng các tính năng, tham số của hệ thống (thí dụ điện áp, tần số) là không đổi (trong thời gian dài).
Trong các hệ thống kỹ thuật cơ chế tạo ổn định là cơ chế phản hồi âm (gọi là phản hồi nghịch có lẽ hay hơn), tức là khi đầu ra tăng theo hướng nào đó (tăng hay giảm) thì có cơ chế điều chỉnh sao cho đầu ra sẽ tăng theo hướng ngược lại (giảm hay tăng).
Thí dụ đơn giản mà chúng ta gặp hàng ngày là điều chỉnh nhiệt độ của căn phòng: Chẳng hạn đặt nhiệt độ ở mức 25oC, bộ cảm biến nhiệt độ đo nhiệt độ trong phòng và so sánh với mức (25o) định trước (tính hiệu số) và điều khiển bộ phận làm lạnh hoạt động (nếu hiệu số là dương và vượt một ngưỡng nào đó, thí dụ 3o) hay bộ phận sưởi hoạt động (nếu hiệu số là âm và vượt một ngưỡng nào đó, thí dụ 7o).
Về cơ bản tất cả các cơ chế tạo ổn định của các hệ thống kỹ thuật và tự nhiên đều hoạt động theo nguyên lý phản hồi âm tương tự. Khi bị lạnh chúng ta nổi da gà hay run, khi nóng chúng ta đổ mồ hôi, đó cũng là cơ chế phản hồi âm để giữ thân nhiệt ổn định. Sự ổn định hiểu theo nghĩa như vậy là tốt, là đáng mong muốn.
Sự ổn định và phản hồi âm như thế cũng có thể thấy trong nhiều hiện tượng hay hệ thống xã hội. Chẳng hạn khi kinh tế đi xuống người ta kích thích nó, thí dụ bằng kích cầu, tăng chi tiêu và đầu tư; khi kinh tế phát triển nóng thì phải ngừng kích thích hay hãm bớt.
Tuy nhiên, với các hệ thống xã hội nếu hiểu sự ổn định một cách máy móc như với các hệ thống kỹ thuật và tự nhiên thì sẽ là không ổn. Tính ổn định ở đây vẫn có ý nghĩa cơ bản như thế (tức là, cấu trúc, tính năng, tham số của hệ thống không thay đổi [nhiều] trong thời gian dài), nhưng mang sắc thái động hơn nhiều và việc đánh giá ổn định là tốt, là đáng mong mỏi, là có thể đạt được, v.v... là chuyện phức tạp hơn rất nhiều.
Nếu hiểu ổn định một cách máy móc như với hệ thống kỹ thuật và tự nhiên, thì sự ổn định như vậy là không thể đạt được trong một số (hay hầu hết các) hệ thống xã hội (thí dụ trong thị trường tài chính tiền tệ) hoặc đồng nghĩa với sự trì trệ, không phát triển và vì thế là không đáng mong mỏi, là không tốt.
Người ta có thể ngộ nhận về sự ổn định gắn với phản hồi âm. Trong tự nhiên và các hệ thống kỹ thuật ít khi xảy ra phản hồi dương (gọi là phản hồi thuận có lẽ hay hơn): Cơ chế phản hồi và điều chỉnh sao cho cái gì đó (thí dụ đầu ra) duy trì chiều tăng (hay giảm) ban đầu.
Một thí dụ dễ thấy là khi hệ thống âm thanh bị rồ do tín hiệu âm quay lại micro đồng pha với tín hiệu ban đầu. Phản hồi dương thường dẫn đến sự gia tăng (hay giảm) thái quá và dẫn tới đổ vỡ, bất ổn định. Tin rằng giá nhà đất chỉ có tăng và tín dụng dễ dãi và rẻ (lãi suất thấp) khiến nhiều người hăm hở lao vào kinh doanh nhà đất, việc đó lại đẩy giá lên nữa, giá nhà cao làm cho giá trị của tài sản thế chấp tăng lên càng làm cho các ngân hàng yên tâm cho vay; đấy là một vòng phản hồi dương dẫn đến bong bóng nhà đất.
Phản hồi thuận như vậy ắt phải dẫn đến đổ vỡ, đến nổ bong bóng, đến bất ổn. Dường như phản hồi dương gắn với bất ổn định. Không phải vậy. Phản hồi dương (thuận) cũng có thể dẫn đến các trạng thái "ổn định"-trì trệ mà giới kinh tế học thường gọi là các bẫy.
Bẫy đói nghèo là một thí dụ: Do nghèo nên không có vốn, không được học hành đến nơi đến chốn nên khó kiếm việc làm hay không có kỹ năng cần thiết để tự kinh doanh,... khiến cho thu nhập (tương đối) càng thấp, càng nghèo, vòng luẩn quẩn này tạo ra sự "ổn định" đói nghèo kéo dài. Trên thế giới, người ta còn nói đến bẫy "chính quyền":
Đội ngũ quan chức kém về trình độ, tham nhũng, tạo ra các chính sách có chất lượng không cao, nhất là các quy chế tuyển dụng và cất nhắc không theo thành tích (chủ yếu dựa vào sự trung thành, quan hệ cá nhân hay mua quan bán chức), các quan chức được tuyển dụng và cất nhắc theo cách như vậy hẳn là yếu kém và tăng cường sự yếu kém của toàn bộ bộ máy; đấy là một vòng phản hồi dương tạo ra sự "ổn định", duy trì trạng thái đó khá dài, tạo ra bẫy chính quyền.
Như thế phản hồi dương có thể tạo ra các vòng luẩn quẩn, dẫn đến trì trệ, tuy "ổn định". Nói cách khác cả phản hồi âm lẫn phản hồi dương đều có thể tạo ra các trạng thái ổn định, có thể tốt hay rất xấu. Chỉ có phản hồi dương mới có thể tạo ra trạng thái "bất ổn định". Các nhà kinh tế thường nhắc đến các "vòng thiện" ngược với các "vòng ác" hay vòng luẩn quẩn.
Vòng thiện cũng liên quan đến phản hồi dương, đến trạng thái "bất ổn định" hiểu theo nghĩa máy móc. Một nhà nước mạnh, trong sạch, có đội ngũ quan chức tinh thông đưa ra các chính sách có chất lượng để phát triển đất nước; đất nước phát triển có nhiều nguồn lực hơn cho đào tạo và phát triển, người dân tin vào các quan chức, coi trọng họ và đóng thuế để có nguồn lực để trả lương thoả đáng cho họ và để phát triển đất nước; chính sách nhân sự (mà chúng ta gọi là chính sách cán bộ) đúng đắn nên càng thu hút được nhân tài vào làm việc và họ lại làm ra những chính sách tốt hơn nữa,...
Đấy là một vòng phản hồi dương tạo ra một vòng thiện. Trong các hệ thống xã hội phản hồi dương rất phổ biến, không có no, không có sự phát triển, không có sự sống. Phản hồi dương có thể gây ra các vòng luẩn quẩn bất ổn định, các vòng ác, các bẫy "ổn định" hay tạo ra các vòng thiện rất tốt cho sự phát triển.
Nói thiện, ác, tốt, xấu là đã ngầm định đưa ra các phán xét giá trị. Mà phán xét giá trị thường mang tính chủ quan, tuỳ thuộc vào thang giá trị của người (hay nhóm người) đưa ra phán xét, và vì thế thường dẫn đến tranh cãi. Các hệ thống xã hội là các hệ thống tiến hoá, phức tạp, không dễ hiểu cho nên trong tranh luận cần đến sự khoan dung, cần đến sự lắng nghe và tôn trọng các ý kiến khác nhau nếu muốn đạt sự tiến bộ về hiểu biết và tranh luận nên dựa trên các giá trị phổ quát được loài người công nhận.
Hiểu kỹ hơn về sự ổn định, sự bất ổn, về các cơ chế phản hồi, về các bẫy và đánh giá chúng một cách thích hợp có thể giúp chúng ta tìm ra cách phá các bẫy, phá các vòng luẩn quẩn, thúc đẩy sự hình thành các vòng thiện để phát triển đất nước. Số lượt đọc:
547
-
Cập nhật lần cuối:
25/11/2008 12:01:58 PM |